Categorie: primaire emoties

Meestal gaan we uit van drie primaire emoties: vechten en vluchten. Zelf voeg ik daar altijd nog een derde aan toe: verbinden ofwel hechten. Maar zijn dit wel primaire emoties of zijn het reacties op andere dieper liggende emoties? Lees voor deze vraag  eerst de column emotioneel zelfonderzoek.

Gevaar!

Er zijn drie primaire emoties die ons helpen bij gevaar: vechten, vluchten en verbinden. Gevaar is meer dan alleen de dreiging van lichamelijk geweld. Het is ook psychisch geweld zoals in China en Japan waar jongeren onder druk worden gezet om zich te conformeren aan collectieve ambities. Bij ons in Nederland, waar individuele vrijheid tot enkele jaren geleden vanzelfsprekend leek, voelen jongeren zich door de coronacrisis onder druk gezet om hun vrijheid op te geven. In China en Japan reageert een groeiende groep jongeren door zich sociaal te isoleren en activiteiten tot een minimum te beperken. Bij ons uit het zich in vechten, van openlijk verzet tot agressie en geweld. Gelukkig gaat dit niet voor iedereen op. De meesten vinden bescherming binnen hun sociale netwerk. Wanneer echter de druk groter wordt is de kans groot dat ook zij zullen reageren door te vechten of te vluchten. Dit gebeurt niet wanneer ze erin slagen om de kracht die het gevaar in hen losmaakt om te zetten in geestelijke verdieping, maatschappelijke ambities en/of de vorming van een gezin.

Zie ook:
testosteronbel
jongensdroom
pragmatisch collectivisme
emotioneel instabiel
een kat in het nauw
als vanouds

emotioneel zelfonderzoek

Veel van onze gedachten komen voort uit emoties. Gedachten en emoties houden elkaar vervolgens in stand en versterken elkaar. Om dit proces te doorbreken dien je niet alleen je gedachten vragenderwijs te doorgronden maar dien je ook de onderliggende emoties te herkennen en erkennen.

Bij een gevaar of onbekende gebeurtenis/situatie reageert je lichaam met angst. Dit roept een van de volgende drie emoties op: vechten (boosheid, woede, agressie), vluchten (verstarren, wegrennen, walging, verdriet) en verbinden (liefde, vertrouwen, schaamte, spijt, berouw). De derde emotie ‘verbinden’ helpt je niet alleen om bij acuut gevaar de steun van anderen te krijgen maar vergroot ook je overlevingskansen op lange termijn (voortplanting).

Naast angst en de daaraan gekoppelde emoties kent de mens nog twee andere basis emoties. De eerste is nieuwsgierigheid (hoop, verbazing, verwondering). Ze helpt je om de wereld te verkennen en nieuwe overlevingskansen te ontdekken. De tweede emotie is genot (vreugde, euforie). Zij beloont positieve interacties met de omgeving en motiveert je om verder te gaan.

Herken welke emotie achter een gedachte schuil gaat en richt je aandacht niet-reactief op de plaats in je lichaam waar je deze emotie voelt. Bijvoorbeeld in je buik, borst, armen, benen of gezicht. Voel het fysieke effect van de emotie: benauwdheid, druk, steken, trillingen, huilen enz. Houd je aandacht hier niet-reactief op gericht en blijf rustig ademhalen totdat het gevoel wegebt. Meestal heb je aan enkele minuten genoeg. Soms moet je dit in de loop van de tijd herhalen.

primaire emotie

We spreken altijd in het meervoud over primaire emoties. Toch is er eigenlijk maar één primaire emotie: angst. Angst zet ons ertoe aan om te vechten of te vluchten. We hebben een dubbel gevoel bij angst. Enerzijds proberen we angstige situaties te vermijden, anderzijds zijn we gefascineerd door de angstige opwinding bij een onverwacht, onbekend of sluipend gevaar. Zonder angst zou de wereld er anders uitzien. De media en populisten zouden zich op andere onderwerpen richten en we zouden minder zwart-wit denken, minder in termen van goed en kwaad, positief en negatief. Ook zouden we een groot deel van onze passie verliezen, de opwinding die je voelt wanneer je de risico’s in het dagelijks leven probeert te bestrijden of te vermijden. Ondanks dit verlies zouden we in een wereld zonder angst ook iets bijzonders winnen: We zouden meer ontspannen zijn en genieten van een vredelievend bestaan. Of is dit te gemakkelijk gedacht? Zonder angst zou misschien een grote groep mensen, net als seriemoordenaars en psychopaten, geen mededogen en berouw hebben.

Zie ook:
primaire angsten
kijkersfile
horror vacui

de mens is van nature goed

We zijn als dier voortdurend alert op gevaar, op alles wat slecht voor ons kan aflopen, op alles wat afwijkt van het normale. Hierdoor verliezen we de ware aard van het normale uit het oog. Het normale is goed. Ook de mens is van nature goed. Dit neemt niet weg dat het goede het soms verliest van de angst voor gevaar. De angst die ons in paniek doet vluchten en anderen onder de voet doet lopen. De angst die het roofdier tot leven wekt dat denkt dat de aanval de beste verdediging is. De angst die onze hebzucht voedt en anderen laat verhongeren. De angst die de tegenstellingen in ons aanwakkert waardoor we anderen discrimineren en onderdrukken. De angst die ons echter ook in elkaars armen drijft en elkaar doet helpen en troosten.

Zie ook:
absurd
kijkersfile
emotionele bijeffecten angst

leven in angst

Hoe gaan groepen om met angst wanneer ze dagelijks worden geconfronteerd met dreiging en geweld? Als individu hebben we geleerd om gevaren in te schatten en op grond daarvan te vluchten of te vechten. Terwijl ik hierover nadenk, besef ik dat groepen op dezelfde manier reageren. In plaats van op de vlucht te slaan verstoppen sommigen zich diep in de kudde waar de kans om op te vallen en te worden aangevallen het kleinst is. Hier in het kalme midden leiden ze een ogenschijnlijk veilig bestaan.

buitenaards

Volgens de astronomie zijn er alleen al in ons melkwegstelsel tientallen miljoenen planeten die net als de aarde een leefbaar klimaat hebben. Wanneer je naar het heelal kijkt dan gaat het om miljarden planeten waar intelligent leven mogelijk is. De vraag is of de intelligentie van de wezens die er wonen op die van ons lijkt. Onze intelligentie heeft namelijk een bijzondere ontstaansgeschiedenis. Ze begon met een strijd om te overleven, een strijd die nog altijd wordt gekleurd door de primaire emoties vechten en vluchten. Een tweede belangrijke fase was de drang om je lot te verbinden aan dat van anderen. Hierdoor kregen kinderen de tijd om te leren. De derde belangrijke stap was het vermogen om je in te leven in metafysische zaken. Wordt het nu geen tijd om een stap te zetten die deze aardse intelligentie overstijgt? Heeft buitenaards daarom misschien ook de betekenis van bovenaards, transcendent? Hebben we een transcendente intelligentie nodig om in contact te treden met buitenaards leven?

Zie ook: morele pijler

Wie is er nou eigenlijk bang?

Volgens sommige opiniemakers wordt het debat over terrorisme bepaald door angst. Gedreven door angst kiest het grote publiek volgens hen voor populisten die een simpele en snelle oplossing zeggen te hebben. Je zou, voordat je deze conclusie deelt, moeten onderzoeken óf en hoe je zelf wordt beïnvloed door angst. Een mens reageert op angst door te vechten of te vluchten. Vecht je door te pleiten voor een harde aanpak of vlucht je in een oproep om rustig te blijven? Pas wanneer je je eigen angst en reactie onder ogen hebt gezien heb je recht van spreken en kun je bepalen wat de beste oplossing is, een harde en/of zachte aanpak.