Categoriearchief: Socrates

Socrates, een van de grootste westerse filosofen en een meester in het doorvragen.

culturele erfenis

Het gedachtegoed van onze voorouders en hun vrijheidsstrijd zijn belangrijk voor onze ontwikkeling als individu en voor het ontstaan en voortbestaan van onze democratie. Dit verleden is geen garantie voor de toekomst. Het kan verdampen in heropvoedingskampen zoals in China en in fundamentalistische scholen zoals in Islamitische landen. Om de kracht van het verleden te kunnen blijven benutten zullen we daarom met meer overtuiging dan ooit aan onze kinderen de kernwaarde van de cultuur moeten overdragen: ‘Het ontwikkelen van een vrije wil door middel van zelfreflectie en zelfkritiek.’

Zie ook:
China en Europa
Afghanistan
als ik god was
Socrates
zelfreflectie
zelfkritiek

China en Europa

Zowel China als Europa maakten rond 450 voor Chr. een belangrijke culturele omwenteling mee. In China ontstond het keizerrijk met Confucius als belangrijke filosoof en in Europa de Atheense democratie met de filosoof Socrates. Socrates heeft met zijn kritische vraagstijl de basis gelegd voor de groei van de westerse democratie en van het westers individualisme. De Europese cultuur wordt nog altijd gekleurd door het voorbeeld dat hij voor veel van zijn tijdgenoten was, zoals het belang dat wij hechten aan zelfreflectie en vrije meningsuiting. Confucius heeft met zijn filosofie van harmonie en sociale deugden de basis gelegd voor de orde in het keizerrijk en in het communisme. Ook de hedendaagse Chinese cultuur wordt nog altijd door zijn gedachtegoed gekleurd, zoals de individuele inzet voor het collectieve belang.

Zie ook:
Confucianisme
culturele erfenis

Wat blijft er van mij over?

Wat blijft er van mij over wanneer ik een solitair dier zou zijn? Zou ik dan nog altijd liefde en verbondenheid voelen? Anders gezegd: Wat is het gevoel dat onafhankelijk is van alles en iedereen? Is het woord gevoel trouwens wel het juiste woord? Dekt bewustzijn niet beter de lading? Bewustzijn ofwel het weten dat ik ben. Bewustzijn stamt van ‘bewissen’ (weten, zich vergewissen). Weten is verwant aan het Latijnse werkwoord ‘videre’ (zien). In de filosofie van de taal gaan we er blijkbaar vanuit dat je iets moet kunnen zien om je er bewust van te kunnen zijn. Maar wanneer er niets is in mijn omgeving dan kan ik ook niets zien. Moet ik misschien het woord ‘bewust’ weglaten en me richten op het laatste deel van het woord bewustzijn, ‘zijn’? De drang om te willen weten loslaten en accepteren dat ik niets weet en toch ben?

Zie ook:
Het enige dat ik weet is dat ik niets weet.
spiritualiteit en de hersenen

doorvragen

Ik gebruik in mijn columns regelmatig de techniek van het doorvragen. Een belangrijk aspect van het doorvragen heb ik nog niet toegelicht. Zodra ik vragenderwijs de grens van mijn denken heb bereikt, word ik overvallen door onzekerheid. In eerste instantie klem ik me dan vaak vast aan bekende antwoorden. Het is een uitdaging om hier niet aan toe te geven en mezelf vragenderwijs open te blijven stellen voor het onbekende. Erop te vertrouwen dat het meest waardevolle antwoord wordt gevonden door vol te houden en mezelf niet te hechten aan wat in woorden of formules is te vatten. De echt waardevolle antwoorden vind ik niet, ze komen naar me toe in de vorm van inzichten en gevoelens zodra ik, aangekomen bij de grens van mijn denken, het denken loslaat.

Zie ook:
Socrates
de rede
de yoga van het denken

het enige dat ik weet ..

Ondanks al mijn vragen en antwoorden weet ik niet wat de oerknal in beweging heeft gezet of hoe vervolgens helium en waterstof zijn ontstaan en hoe daarin complexe en levende verbindingen ontstonden die zichzelf konden voortplanten. Stel dat het ontstaan van de eerste gassen toeval was. Hoe kan toeval dan tot zo’n samenhangend geheel als het menselijk lichaam hebben geleid? Ook verbaas ik me nog altijd over de cyclus van leven en dood en over de betrekkelijkheid van het mooie en goede in de wereld. Terwijl ik dit schrijf besef ik: Het enige dat ik weet is dat ik niets weet.

Zie ook:
‘Het enige dat ik weet is dat ik niets weet.’
Is god een algoritme?
oerkracht
toeval of niet
orde en chaos

eudaimonía

Doorvragend op de opvattingen van zijn gesprekspartners legde Socrates de essentie van hun moraal en opvattingen bloot. Voor hemzelf leidde deze reflectie tot de uitspraak ‘Het enige wat ik weet, is dat ik niets weet.’ Zijn leerling Plato ging minder ver. Volgens hem leven we in een ruimtelijk gebonden wereld die de schaduw is van de echte wereld, een wereld van ongebonden abstracte ideeën. Volgens Aristoteles was de natuur de enige werkelijkheid en waren abstracties het product van de manier waarop we de natuur waarnemen en met ons denken categoriseren. Moderne wis- en natuurkundigen gaan verder op de door deze filosofen ingeslagen weg. Zij onderzoeken empirisch en logisch redenerend de natuur en proberen de abstracties te benoemen van waaruit de natuur zich heeft gevormd. Waar zij zich voor lijken af te sluiten is wat Aristoteles eudaimonía een ‘goede ziel’ ofwel geluk noemt. Volgens hem kan het geluk worden gevonden tussen uitersten. Wanneer je dit toepast op de gecombineerde visie van Socrates, Plato en Aristoteles dan kun je het geluk vinden tussen aan de ene kant het weten dat is gebaseerd op de concrete werkelijkheid welke is gevormd vanuit abstracties en aan de andere kant dat wat zelfs Socrates niet wist.

Zie ook:
betekenis concept
dansen op een ijsschots
het enige dat ik weet ..
schaduwwereld
visionairs
the ballad of Lucy Jordan

paradox

Er bestaat een hardnekkig misverstand dat het denken de spirituele beleving in de weg staat. Wat een ontkenning van de scheppingskracht die zich in het denken manifesteert! Natuurlijk, er zit een paradox tussen denken en spiritualiteit. Ga deze paradox echter niet uit de weg maar leer er mee om te gaan. Stel je open voor denken en niet-denken. Je hebt ze beide nodig. Juist in de paradox schuilt het scheppende dat haar grens wil verleggen.

Zie ook: de yoga van het denken